Tradycje na Mazurach - w Ełku i okolicach

Wielkanoc



Okres wielkanocny, tak jak inne przełomowe okresy związane z wielkimi świętami, łączy z sobą przeżycia typowo religijne z archaicznymi zwyczajami, których znaczenia na ogół nikt już nie pamięta.

Nieprzypadkowo święta wielkanocne obchodzimy wiosną. Przyroda jeszcze uśpiona budzi się do życia. Przywodzi nam to na myśl śmierć i zmartwychwstanie Pana Jezusa. Chrześcijaństwo wykorzystało wiele elementów zwyczajów pogańskich, które wynikały z obserwacji przyrody. Aby uprzystępnić ludziom trudne prawdy wiary religie posługują się symbolami. W wielu kulturach symboliczne znaczenie mają ogień, woda, jajko . Ogień i woda są symbolami oczyszczenia, jajko zaś życia uśpionego. Kojarzy się to nam z wiosenną przyrodą, ale też, zwłaszcza po uczestnictwie w Triduum Paschalnym, ze śmiercią Pana Jezusa na krzyżu, która dała nam oczyszczenie, obmycie z grzechów oraz nadzieję na nasze zmartwychwstanie i nowe życie.

Liturgia wieczornego nabożeństwa w Wielką Sobotę jest już wielkanocna. Pojawia się tu symbolika wody i ognia. Świecenie jajek i innych pokarmów odbywa się obecnie w Wielką Sobotę rano, a dawniej w niektórych regionach, zwłaszcza bardziej odległych od kościoła święcono je w niedzielę rano.

Na Mazurach z wodą związany był zwyczaj obmywania się w poranek wielkanocny o świcie dla zdrowia i urody. Należało pójść milcząc do bieżącej wody i zwrócić się do niej następującymi słowami: "Wodo kryształowa, obmywasz wszelkie korzenie, obmyj i mnie. Obmyj mnie ochrzczonego, Bogu poleconego." Wodę przynoszono również do domu i dawano do picia chorym, skrapiano nią też zwierzęta hodowlane, aby były zdrowe i dorodne.

Smaganie (popularne na Mazurach) odbywało się drugiego dnia Świąt zwanego "Lanym" poniedziałkiem, bo w niektórych regionach zamiast lub obok smagania stosowane było oblewanie wodą (na przykład na Kurpiach). I tu również kawalerowie oblewali szczególnie te panny, które im się podobały, a panna, jeżeli odwzajemniała sympatię, to wykupywała się malowanymi jajkami. Wróżono, że panna, która nie została oblana pozostanie w stanie panieńskim przez cały rok, a w domu, w którym polewano się wodą nie będzie pcheł.

Z symboliką ognia z liturgii Wielkiej Soboty wiąże się zwyczaj przynoszenia do domu żaru z poświęconego koło kościoła ogniska, aby zapewnić powodzenie w domu. W tym czasie na Warmii spalano najstarszy we wsi krzyż przydrożny, z którego węgle przynoszono do domu i przechowywano, gdyż według wierzeń okłady z tego węgla miały leczyć wszelkie choroby. Na Kurpiach zaś w ogniu przy kościele spalano stare palmy, stare obrazy, uszkodzone rzeźby. Żar z tego ogniska zanoszony był do domu, aby w niedzielę rano rozpalić nim w piecu.

Jak już wspomniałam, w pamięci starszych osadników z niektórych regionów (np. Wileńszczyzny), zachował się zwyczaj święcenia pokarmów w niedzielę podczas rezurekcji, a do bogatszych domów przyjeżdżał ksiądz i święcił cały stół wielkanocny. Stół był przykryty białym obrusem przybranym zielonymi gałązkami barwinka, bukszpanu, brzozy, wierzby lub kwiatkami z ogródka. Na centralnym miejscu stawiano świeżo wykiełkowany owies, do którego wstawiano baranka z chorągiewką. Wokół układano kolorowe jajka. Śniadanie zaczynano od modlitwy , podzielenia się poświęconym pokarmem i złożenia sobie życzeń. Oprócz " święconki " na stole wielkanocnym znajdowało się mnóstwo innych potraw. W niektórych domach na Wileńszczyźnie stawiano na stole całego pieczonego prosiaka z jajkiem w ryju. Oprócz tego podawano różnego rodzaju mięsa, wędliny, kapustę, babkę wielkanocną, mazurki, drożdżowe bułki.

Śniadanie wielkanocne na Mazurach, w przeciwieństwie do regionów, skąd pochodzą osadnicy było postne. Składało się ono z: jaj na twardo, masła uformowanego w figurkę baranka, chleba razowego i różnego rodzaju ciast, wśród których musiały być słone ciasteczka w kształcie ptaków, bo ptaki przynoszą wiosnę. Inne posiłki mogły już być mięsne. Nie zabrakło na stole wielkanocnym malowanych jajek. Przeważnie były one jednobarwne, malowane w łupinach z cebuli na żółto lub różne odcienie brązu, na zielono zaś - w liściach oziminy. Niekiedy jednak malowane jajka zdobiono wydrapywanym ornamentem.

Po II wojnie światowej wraz z osadnikami z różnych stron Polski i z tzw. " kresów wschodnich " pojawiły się na Mazurach różne techniki pisankarskie.

Pisanki w kulturze ludowej miały wielorakie znaczenie. Skorupki pisanek zarówno na Suwalszczyźnie jak i Kurpiach miały znaczenie magiczne, chroniły dom i zagrodę przed szkodnikami. Przechowywane w domach pisanki lub ich skorupki miały zabezpieczyć rodzinie powodzenie przez cały rok. Robiono ich dużo gdyż musiało starczyć zarówno dla własnej rodziny, a zwłaszcza dla dzieci do zabawy w wybijanie i taczanie, jak i dla chrześniaków, którzy przyjdą złożyć życzenia oraz dla panien na wykup przed smaganiem lub oblewaniem. Pisanki dawano też grupom chodzącym po wsiach i śpiewającym pieśni wielkanocne. Nazywało się to chodzenie w zależności do regionu: " po allelui ", " z ałłałymku ", i tp.

(24kB) Stół wielkanocny w Oratorium  im. św. Jana Bosko w Ełku

Rysunek 1. Stół wielkanocny w Oratorium im. św. Jana Bosko w Ełku

(12kB)  Agnieszka i Sandra przy stole wielkanocnym w Oratorium.

Rysunek 2. Agnieszka i Sandra przy stole wielkanocnym w Oratorium.

(12kB) Agnieszka i Sandra z pisankami i kraszankami

Rysunek 3. Agnieszka i Sandra z pisankami i kraszankami

Po śniadaniu wielkanocnym dzieci, a także dorośli bawili się malowanymi jajkami. Było to bicie i taczanie ("kaczanie") jajek . W XIX w. O. Kolberg tak opisywał ten zwyczaj: " W pierwsze święto rozpoczyna się tak zwane bicie jaj. Odbywa się ono w sposób następujący; dwaj chłopcy spotkawszy się z sobą, wyzywają się nawzajem do bicia jajek. Wyzywający trzyma swoje w prawej ręce w ten sposób, że tylko u góry nosek ze zgiętej ukazuje się garści. Wyzywany zaś, przytrzymując lekko ręką dłoń przeciwnika, prawą przewraca swoje jaje noskiem, czyli ostrym końcem w dół i uderza nim po nosku jaja swego kolegi. Czyje jajko się zbije, ten przegrywa, a wygrywającemu oddaje swoje zbite. Tym sposobem zdarza się niejednemu kopę, a nawet więcej w ciągu dnia wygrać ".

Jaj zbitych używało się do taczania (" kaczania ").Ustawiano pochyło rynienki z kory drzewa, a następnie toczono po nich jajka. Niektóre z nich zatrzymywały się na pochyłości, jeżeli zostało potrącone przez jajko przeciwnika, stawało się jego własnością. Jeżeli nie zostało potrącone, wygrywał ten, którego jajko szybciej stoczyło się (" skociło sień "). " Kaczanie " jajek odbywało w miastach na placach, a na wsi na drogach lub dziedzińcach.

(6kB) Bicie jajkami

Rysunek 4. Bicie jajkami

(5kB) Które jajko mocniejsze?

Rysunek 5. Które jajko mocniejsze?

(16kB) Kaczanie jajek

Rysunek 6. Kaczanie jajek

(31kB) Kaczanie jajek na specjalnej rynience

Rysunek 7. Kaczanie jajek na specjalnej rynience

W święta Wielkanocne na Wileńszczyźnie młodzież huśtała się na wcześniej zrobionych przez siebie huśtawkach . Wieczorami ludzie młodzi chodzili od domu do domu z Alelują (z " Ałałymku "). Śpiewali pieśni wielkanocne kościelne, a po nich świeckie. Na początku jednak pytali: " Czy można ten dom poweselić Ałałymku? " Jeśli odpowiedź była pozytywna, to śpiewali na przykład taką piosenkę:
" Dobry wieczór panieneczka,
Winoż, moja wino zielona
Proszę odemknąć okieneczko
Winoż moja wino zielona
Proszę odemknąć i spoglądać
Winoż moja wino zielona
Już ten jedzi, kogo żądasz …..
"

Następnie śpiewano: " Proszę gospodarzu dać i nie żałować, żeby było, komu podziękować ." Oczywiście młodzi ludzie byli przez gospodarza i gospodynię goszczeni i częstowani.

Bardzo podobne do wileńskich były zwyczaje suwalskie i spod Lipska nad Biebrzą. Pani Wanda Kochanowska uczyła dzieci chodzenia " po Allelui " według tradycji, które pamięta ze swoich stron rodzinnych spod Lipska nad Biebrzą oraz tradycyjnego " kaczania " jajek.



 

 


Kontakt:
DZIEDZICTWO

 


  • Strona główna
  • Mazury
  • Mazury a tradycje
  • Kultura
  • Kultura a religia
  • Religijność ludowa
  • Tradycje doroczne na Mazurach
  • Adwent
  • Boże Narodzenie
  • Karnawał
  • Wielki Post
  • Przygotowania do Świąt Wielkanocnych
  • Wielkanoc
  • Majowe i majówki
  • Czerwiec - zwyczaje okresu przesilenia letniego
  • Zwyczaje rolnicze
  • Zwyczaje jesienne
  • Wiano panny młodej
  • VI Konkurs na palmę i pisankę wielkanocną
  • Zajęcia "Jak to dawniej
  • Nowa Wieś 2011 - galeria
  • Nowa Wieś 2011 - galeria - 02
  • galeria
  • Kontakty międzyludzkie ...
  • kontakty_galeria
  • kontakty_galeria_05


    Posiadasz nadmiar wiedzy i chciałbyś podzielić się nią z innymi?
    A może sam masz pytania, na które nie znasz odpowiedzi. Zobacz: Odpowiedz.pl

    Witryna dla uczniów, studentów, rodziców i nauczycieli - Odpowiedz.pl
    Odpowiedz.pl



  •